فرهنگ مدرسه                 

 _{جستارهائي از}

فرهنگ آموزش در ژاپن

دکتر ابوالفضل بختیاری

اشاره

مقدمه

پژوهش هاي انجام شده در خصوص فرهنگ آموزش و فرهنگ مدارس ژاپني ها، اعجاب جهانيان را برانگيخته است. بطوريكه در چندين آزمون بين المللي (TIMSS تيمز)، آموزش و پرورش ژاپن جز كشورهاي برتر جهان بوده است، همچنين مطالعات تطبيقي آموزش و پرورش نشان مي دهد كه آموزش و پرورش عمومي به ويژه دوره ابتدائي از كيفيت بسيار بالائي برخوردار است (سركارآراني، 1384). "اَزرا ووگل" (استاد دانشگاه هاروارد) كه حدود 20 سال در آنجا به مطالعه مشغول بوده مي نويسد: من از موفقيت هاي ژاپن طي دو دهه اخير شگفت زده شده بودم، از خودم مي پرسيدم چرا ژاپن، بي آنكه منابع طبيعي داشته باشد، تا اين حد در حل مشكلاتي كه براي جامعه آمريكا ناگشوده مانده موفق بوده است؟! اما به راستي راز موفقيت ژاپن در چيست و كدام ويژگي باعث شده تا بسياري از آگاهان، قرن بيست و يكم را قرن ژاپن بدانند و آن را كشور شماره 1 بشناسند؟.

ووگل (استاد دانشگاه هاروارد)، معتقد است نوسازي ژاپن از اواسط قرن نوزدهم (يعني عصر امپراتوري       "مي جي" در سال 1868) آغاز شده و از اين زمان ژاپني ها به طور جدي با فرهنگ غرب آشنا شدند و از تركيب و تلفيق عناصر فرهنگي خود، فرهنگ نوين ژاپن را ساختند. روش ژاپني ها در اين تركيب فرهنگي، هشيارانه و آگاهانه بود (ووگل 1979، ترجمه خوارزمي و اسدي 1371).ژاپني ها تمدن و فرهنگ كهن خود را با دانش نوين در آميختند و كهن  را دور نينداختند. حاصل اين آميزش بسيار اثربخش بود و فرهنگ ژاپن شكوفا شد. همچنين ويژگي ها همچون پشتكار، صبر و حوصله، انضباط دروني، حساسيت و احترام به ديگران، تاكيد بر كارگروهي (تيمي) در موفقيت آنها سهم داشته، ولي "ووگل" معتقد است: پيشرفت هاي ژاپني ها بيشتر دستاورهاي ساختارهاي سازماني، سياستگذاري و برنامه ريزي درست آنهاست. شايد بتوان گفت "مديريت ژاپني" كه زبانزد جهانيان است در اين توفيق سهم بسزايي داشته است.

بسياري از پژوهشگران علل توفيق ژاپن را به نظام آموزش و پرورش كارآ، با كيفيت و سرمايه گذاري زياد روي پرورش منابع انساني، سختكوشي و وفاداري افراد به سازمان هائي كه در آن كار مي كنند، احساس تعهد در جهت رشد و پيشرفت، فداكاري و آمادگي براي اصلاح نارسائي ها و اشتباهات خود، سازماندهي و مديريت بسيار خوب و كارساز  نسبت میدهند (هرمن كان).

مردم ژاپن به آموزش و پروردن منابع انساني خود بسيار توجه و تاكيد دارند (طوسي، 1384)، برخي ديگر پژوهشگران جهش ژاپن را ناشي از ويژگي هاي فرهنگي خاص ژاپني ها مي دانند و برخي نويسندگان    توانائي ها ژاپني ها را براي "كار گروهي" كليد موفقيت آنها مي دانند.

نظام آموزشي ابتدايي در ژاپن

مدارس ابتدائي در ژاپن بسيار جالب و ديدني هستند، اكثر مدارس ابتدايي در ژاپن استخر دارند و فضاي فيزيكي بسيار تميز و با طراوت هستند. اما چرا مدارس ابتدائي؟

اكثر پژوهشگران آموزش و پرورش ژاپن، مدارس ابتدائي ژاپن را بسيار سرزنده، بزرگ، جالب و جاذب توصيف كرده اند، براي مثال كومينگر مي گويد:

مدارس ابتدايي، گل سرسبد آموزش و پرورش ژاپن هستند. ژاپن در مقايسه با ايالات متحده آمريكا، سهم بيشتري از توليد ناخالص ملي خود را در مقاطع 12 سال تحصيلي (ابتدايي تا دبيرستان) و مقدار كم تري از آن را در آموزش دانشگاهي خويش، هزينه مي كند. 

در طول بيش از يكصد سال، رهبران و دولتمردان ژاپني به دوره آموزش ابتدايي به عنوان محوري سرنوشت ساز در توسعه ملي، نظر داشتند، چنانكه آري نوري، موري (معمار مدرنيزاسيون ژاپن) در سال 1885        مي نويسد:

     99 درصد دانش آموزان دوره ابتدايي در ژاپن در مدارس ابتدايي دولتي، در محل اقامت خود درس          مي خوانند در اين دوره تحصيلات، آموزش رايگان است و فرزندان تمام ساكنان محل، اجازه ثبت نام دارند (لوئيس ترجمه افشين منش و ايلبگي طاهر ،1385،5).

در ژاپن 90 درصد دانش آموزان، كلاس دوازدهم را با موفقيت پشت سر مي گذرانند (اين نسبت در آمريكا 73 درصد و در اروپا 50 درصد است) [رولن و بيورك 1998، ترجمه رعيتي دماوندي ،1383-13]

ويژگي هاي فرهنگ مدارس در ژاپن

1 – اهميت بسيار زياد مردم و دولت ژاپن به آموزش و پرورش (دولت ژاپن بيشترين سهم از توليد ناخالص ملي را صرف دوره هاي آموزش پيش دبستاني و ابتدايي مي كند)

2 – تاكيد بر كارگروهي (تيمي)- (ووگل 1979، لوئيس 1995، سركارآراني 1381، بختياري 1387)

3 – انعطاف فكري و نوپذيري نوسازي اعجاز آميز ژاپن(ووگل 1979)

4 – نظام آموزشي كارآمد – كيفيت بالاي آموزش (هرمان كان)

5 – پشتكار، صبر و حوصله، انضباط دروني

6 – احترام به ديگران

7 – روح همكاري دسته جمعي

8 – انضباط و شوق به كار

9 – ثبات

10 – شوق يادگيري

11 – اخلاق كار و تلاش

12 – در زمينه مديريت، ژاپني ها به رهبري جمعي گرايش دارند

13 – تاكيد بر جنبه ي كاربردي آموزش

14 – شيوه آموزش عملگرا، تاكيد بر آزمايش و پژوهش

15 – دانش آموزان در كارهاي مدرسه مشاركت فعال دارند (تعاون، همراهي گروهي)

16 – مدرسه در ژاپن محل زندگي دانش آموزان است

17- در مدارس سعي در بالابردن "اعتماد به نفس" فراگيران(دانش آموزان) است

18 – مدارس ژاپني تلاش براي رشد خلاقيت، رشد روحيه كارگروهي مي كنند

19 – بازي هاي آزاد در مدارس مورد توجه است

20 – مدارس ژاپني- بچه ها را براي زندگي در جامعه تربيت مي كند

21 – پرورش حس اعتماد به نفس

22 – شكوفائي خلاقيت

23 – مشاركت و درگيركردن بچه ها به صورت عملي     

24 – پرورش حس مسئوليت پذيري

25 – تاكيد بر رفاقت بين دانش آموزان به جاي رقابت

26 – تاكيد بر دوستي و همكاري بين بچه ها

27- همكاري در نظافت مدرسه

28- همكاري بسيار نزديك خانواده (اولياء) با مدرسه

29- تاكيد بر دوستي و رفاقت در مدارس (لوئيس 1985)

30- توجه به خودفرماني يا خود مديريتي (لوئيس)

31-تاکید  بررشد اجتماعی(بنجامین 1997)،سهم زیادی از آموزش در ژاپن به زندگي اجتماعي و رشد اجتماعي مي پردازد

32- ایجاد فرصت هاي مساوي براي همگان

33 –آموزش  (پرورش) تمامي كودكان با يك روش

34- معلمان مربي اند نه مستبد (معلم در نقش هادي و راهنما)

35- در مدارس ژاپن تفريح و شادي ضروري است

36- در مدارس با تفريح و شادي دانش آموزان را وارد به مشاركت و همكاري مي كنند

37- در ژاپن كلاسها به گروه هاي كوچك تقسيم مي شود

38- ژاپني ها كوشيده اند شادي و لذت را به فرايند يادگيري بياميزند

39- در كلاسهاي درسي ژاپن تعارض و دشمن بين معلم و شاگرد وجود ندارد

40- هيچ دانش آموزي در ابتدايي مردود نمي شود – هيچ دانش آموزي از مشاركت در فعاليت ها منع نمي شود (بنجامين 1997).

ژاپني ها اعتقاد دارند تجربه ها تأثير بلند مدت در رشد  دارد لذا براي پرورش افراد تجارب مهم هستند

* برنامه درسي ملي در بردارنده راهكارهايي براي فعاليتهاي غيردرسي دانش آموزان مي باشد (برنامه  نظافت مدرسه) از آنجا كه در مدارس ژاپني، سرايداري وجود ندارد، پاكيزه نگه داشتن كلاسها، راهروها يا سرويس هاي بهداشتي، زمين هاي بازي بر عهده دانش آموزان است

* پي نويس

 بخشي از نوشتار حاضر، حاصل مشاهده، مصاحبه وحضور نگارنده در مدارس ژاپن است كه با مساعدت، پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، سفارت محترم جمهوري اسلامي ايران در ژاپن، اساتيدي همچون دكتر سركارآراني، دكتر خرازي، دكتر عراقچي، دكتر گواهي، استاد صافي ، پروفسور اوکاموتو(Okamoto)، کویاما  انجام شده   است

============ منابع:

- سركار آراني، محمدرضا (1381). فرهنگ آموزش در ژاپن. تهران : روزنگار

- ماتسوشيتا، كونوسوكه (1377). مشت آهنين در دستكش مخملي: 101 ويژگي ديگر مديريت و رهبري ترجمه محمدعلي طوسي. تهران: سخن

- بختياري، ابوالفضل (تيره، 1386). درسهائي از ژاپن. خبرنامه انجمن دولتي ايران و ژاپن، سال هفتم شماره 16

- طوسي، محمدعلي (1384). درسنامه فرهنگ سازماني: دوره دكتري مديريت آموزشي. تهران: واحد علوم و تحقيقات

- لوئيس، كاترين (1995). آموزش قلب ها و انديشه ها. ترجمه ح. افشين منش و ش. ايلبگي طاهر. تهران: ساز و كار، چاپ چهارم 1385

گواهي، عبدالرحيم (1386). شينوئيزم. تهران: علم

Monbusho (1995). Education in Japan. Tokyo: Monbusho

Monbukagakusho (2008) Minstry of Education,culture sport,science and technology.Tokyo: Minstry of Education,culture sport,science and technology.Tokyo: